Dosya Sistemleri Rehberi: Diskinizdeki Verinin Arkasındaki Gizli Organizatör

Günlük hayatımızda sürekli olarak dosya oluşturur, kopyalar ve sileriz. Peki, bilgisayarınızın o “tatil_fotograflari.jpg” dosyasını diskin neresine kaydettiğini ve siz tıkladığınızda onu saniyeler içinde nasıl bulduğunu hiç merak ettiniz mi? Bu sihrin arkasındaki kahraman, Dosya Sistemi‘dir (Filesystem).

Dosya sistemi, en basit tanımıyla, bir depolama aygıtı (sabit disk, SSD, USB bellek) üzerindeki verileri organize etmek, depolamak ve yönetmek için kullanılan yapı ve kurallar bütünüdür. Onu, devasa bir kütüphanedeki tüm kitapların yerini, konusunu ve bilgilerini bilen son derece organize bir katalog sistemine benzetebiliriz.

Bu yazıda, görseldeki listeden yola çıkarak bu sistemlerin ne anlama geldiğini, aralarındaki farkları ve nerede kullanıldıklarını detaylıca inceleyeceğiz.

1. Anahtar Kavram: “Journaling” (Günlük Kaydı) Nedir?

Listede ext3, ext4, ntfs, btrfs gibi modern sistemlerin yanında “journaling” ifadesini sıkça göreceksiniz. Bu, dosya sistemlerinin en önemli evrimsel adımlarından biridir.

• Journaling’siz (örn: ext2, FAT32) Sistemler: Bir dosyayı kopyalarken sistem aniden çökerse (elektrik kesintisi vb.), dosya sistemi neyin kopyalandığını, neyin yarım kaldığını bilemez. Bu durum, veri bozulmasına (corruption) yol açar.
• Journaling’li (örn: ext4, NTFS) Sistemler: Bu sistemler, bir değişikliği diske yazmadan önce yapacakları işlemi bir “günlük” (journal) dosyasına not ederler. (“Şu dosyayı A konumundan B konumuna taşıyacağım” gibi). Eğer bu işlem sırasında sistem çökerse, yeniden başladığında bu günlüğü okur ve yarım kalan işlemi güvenli bir şekilde tamamlar veya geri alır.

Bu özellik, veri bütünlüğü ve güvenilirlik için kritik öneme sahiptir.

2. Linux’un Evrimi: ext Ailesi ve Ötesi

Linux dünyası, dosya sistemleri konusunda her zaman bir inovasyon merkezi olmuştur.

• ext ve ext2 (Extended Filesystem): Bunlar Linux’un ilk dosya sistemleridir. ext2, uzun süre standart olarak kullanıldı ancak “journaling” özelliği yoktu. Bu da onu elektrik kesintilerine karşı savunmasız kılıyordu.
• ext3: ext2‘nin üzerine “journaling” katmanı eklenmiş halidir. Bu, Linux sistemlerini çok daha güvenilir hale getiren devrimsel bir adımdı.
• ext4: Günümüzdeki birçok modern Linux dağıtımının varsayılan dosya sistemidir. ext3‘ün üzerine kurulmuş olup, çok daha büyük dosyaları ve disk bölümlerini destekler, daha hızlıdır ve daha gelişmiş “journaling” (advanced journaling) özelliklerine sahiptir.
• btrfs (B-tree Filesystem): Genellikle “geleceğin dosya sistemi” olarak anılır. Sadece journaling değil; anlık görüntüler (snapshots), dahili RAID desteği, kendini onarma ve çok büyük depolama alanları için tasarlanmış modern özellikler sunar.
• xfs: Orijinal olarak SGI tarafından yüksek performanslı bilgi işlem için geliştirilmiş, 64-bit journaling desteğine sahip bir sistemdir. Özellikle çok büyük dosyalarla (örneğin video prodüksiyonu veya bilimsel veri) çalışırken tercih edilir.

3. Microsoft Windows Dünyası: FAT‘ten NTFS‘e

Windows kullanıcılarının aşina olduğu bu sistemler, farklı ihtiyaçlar için evrimleşmiştir.

• msdos (FAT16) ve vfat (FAT32): “File Allocation Table” (Dosya Ayırma Tablosu) sistemleridir. FAT32 (vfat), Windows 95 ile popüler oldu. Basit, hızlı ve neredeyse tüm işletim sistemleriyle (Linux, macOS) uyumludur. En büyük zayıflığı: Tek bir dosyanın boyutunun 4GB’tan büyük olamamasıdır.
• exfat (Extended FAT): FAT32‘nin bu 4GB sınırını aşmak için Microsoft tarafından geliştirildi. Özellikle SD kartlar, harici diskler ve USB bellekler için tasarlanmıştır. NTFS‘in karmaşık izin yapısı olmadan büyük dosya desteği ve yüksek uyumluluk sunar.
• ntfs (New Technology Filesystem): Windows NT ile tanıtılan ve günümüz (Windows 10, 11) modern Windows sistemlerinin standart dosya sistemidir. “Journaling”, dosya sıkıştırma, şifreleme (EFS) ve gelişmiş güvenlik izinleri gibi güçlü özelliklere sahiptir.

4. Ağ ve Özel Amaçlı Sistemler

Listedeki her sistem, veriyi doğrudan diske yazmak için kullanılmaz.

• nfs (Network File System): Bir Unix/Linux standardıdır. Ağ üzerindeki başka bir bilgisayarın diskini, sanki kendi bilgisayarınıza bağlı bir diskmiş gibi kullanmanızı sağlayan bir protokoldür.
• smb (Samba/SMB Filesystem): NFS‘in Windows’taki karşılığıdır. Windows’taki “Ağ Sürücüsü” veya “Paylaşılan Klasör” özellikleri SMB protokolünü kullanır. Samba ise bu protokolün Linux/Unix sistemlerinde çalışmasını sağlayan yazılımdır.
• iso9660: CD-ROM’lar için kullanılan evrensel standarttır. Bu sayede bir CD’yi hangi işletim sistemine takarsanız takın okunabilir. Genellikle salt-okunurdur.
• proc (Process Filesystem): Bu, fiziksel bir dosya sistemi değildir. Diskte yer kaplamaz. Linux çekirdeğinin (kernel) o anki çalışma durumu, bağlı cihazlar ve çalışan işlemler hakkındaki bilgileri “dosya” gibi gösterdiği sanal bir arayüzdür. Sistemin kalbini görmek için kullanılır.

5. Diğer Önemli ve Tarihi Sistemler

• hpfs (High Performance Filesystem): IBM’in OS/2 işletim sistemi için geliştirdiği, FAT‘ten çok daha gelişmiş bir sistemdi.
• jfs (Journaled File System): IBM’in AIX işletim sistemi için geliştirdiği, yüksek performanslı ve “journaling” destekli bir diğer sistemdir.
• ufs (Unix Filesystem): BSD işletim sistemlerinin (FreeBSD, NetBSD vb.) ve Solaris’in geleneksel dosya sistemidir.
• minix: Eğitim amaçlı geliştirilen MINIX işletim sisteminin kendi basit dosya sistemidir.
• sysv: Eski Unix System V için kullanılan dosya sistemidir.

Sonuç: Hangi Dosya Sistemi Ne Zaman Kullanılır?

Gördüğünüz gibi, her dosya sistemi belirli bir amaç için tasarlanmıştır. Doğru olanı seçmek, tamamen ihtiyacınıza bağlıdır:

• Windows İşletim Sistemi Kuracaksanız: NTFS kullanmalısınız.
• Linux İşletim Sistemi Kuracaksanız: ext4 (standart ve kararlı) veya btrfs (modern özellikler için) iyi bir seçimdir.
• USB Bellek veya Harici Disk (Windows/Mac/Linux uyumlu) Hazırlıyorsanız: exfat idealdir. (Eski cihazlarla uyum için FAT32 gerekebilir, ancak 4GB dosya sınırını unutmayın).
• Ağ Üzerinden Dosya Paylaşacaksanız: Windows ortamları için SMB, Linux ortamları için NFS kullanırsınız.

Bir dahaki sefere bir diski “biçimlendirirken” (formatlarken) karşınıza çıkan o küçük açılır menü, artık sizin için çok daha anlamlı olacak.